Kościół parafialny Najświętszej Trójcy
O kościele
Parafialny kościół Najświętszej Trójcy na Vrgadzie jest zabytkiem chronionym prewencyjnie (2022–2026).
Parafialny kościół Świętej Trójcy jest budowlą barokową, ukończoną w 1687 roku i prawdopodobnie pozostawał pod patronatem rodziny Damiani, która nieco wcześniej uzyskała wyspę Vrgada w lenno. Wcześniej funkcję kościoła parafialnego pełniła kaplica św. Andrzeja, przy której znajdował się także cmentarz, a prawdopodobnie ze względu na wzrost liczby mieszkańców wzniesiono nowy, przestronniejszy kościół parafialny na wzgórzu Sudujam. Na tym terenie odkryto rzadkie znaleziska antyczne oraz późniejsze pochówki, dlatego można przypuszczać, że na wzgórzu znajdowała się również wcześniejsza budowla kultowa, jednak do dokładniejszych wniosków potrzebne będą dalsze badania. Obecny barokowy kościół ma nietypową formę architektoniczną, ponieważ składa się z cylindrycznej przestrzeni prezbiterium o średnicy zewnętrznej około 8,50 m oraz podłużnego, prostokątnego korpusu kościoła o wymiarach zewnętrznych: długość 14,50 m i szerokość 7,50 m. Część prezbiterialna zwrócona ku wschodowi ma centralną, okrągłą formę i jest nakryta kopułą, która opiera się na wyraźnym profilowanym wieńcu wewnątrz. Na nią od zachodu przylega prostokątna przestrzeń kościoła, która w miejscu połączenia z apsydą jest oprawiona profilowanym łukiem triumfalnym podtrzymywanym przez dwa boczne pilastry, co jest rozwiązaniem typowym dla architektury barokowej. Kościół posiada nieliczne otwory: prosty portal z profilowanym gzymsem, okulus nad nim, boczne wejście i po jednym oknie termalnym po bokach a także dwa mniejsze okna w prezbiterium. Elewacja jest całkowicie otynkowana a z kamiennej dekoracji zachował się mały akroterion na szczycie dachu oraz kamienny krzyż na fasadzie, który prawdopodobnie zastąpił wcześniejszą dzwonnicę typu dzwonnicy szczytowej. Dzwonnica czyli mniejsza loggia na dzwony została wzniesiona w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła na początku XX wieku. Wnętrze kościoła również jest otynkowane i wyposażone w nowszą posadzkę. W prezbiterium, które od korpusu kościoła było oddzielone małą barokową balustradą, znajduje się główny ołtarz dzielący centralną przestrzeń na przednią część prezbiterialną i małą zakrystię z tyłu. Kościół wyposażony jest w cenne ołtarze barokowe oraz późniejszą drewnianą emporę.
❶ Ołtarz główny z obrazem i tabernakulum
Ołtarz główny kościoła parafialnego, wykonany z marmuru z wielobarwnymi inkrustacjami, składa się ze starszej części – barokowej mensy ołtarzowej i tabernakulum z drugiej połowy XVIII wieku – oraz z klasycyzującej części górnej (retabulum) z kolumnami z końca XIX wieku. Dolna część ołtarza i tabernakulum wykonane z bardzo wysoką jakością są dziełem lokalnych warsztatów ołtarniczych Dell'Aqua i Degan, znanych z licznych ołtarzy, którymi wyposażali kościoły na Wyspach Zadarskich. Górna część ołtarza była niegdyś drewniana ze złoconymi kolumnami, lecz ze względu na zniszczenie została zastąpiona marmurową. Do zespołu ołtarzowego należą także boczne drzwi do zakrystii z dekoracyjnymi nadprożami i rzeźbami aniołów.
❷ Obraz ołtarzowy Najświętszej Trójcy
Obraz ołtarzowy Najświętszej Trójcy jest starszym dziełem umieszczonym w prostokątnej ramie nowszej części ołtarza. Można go w przybliżeniu datować na XVII wiek i uznać za dzieło nieznanego weneckiego malarza barokowego; prawdopodobnie został zamówiony przy okazji ukończenia budowy kościoła w 1687 roku. Przedstawia on Najświętszą Trójcę – Boga Ojca, Chrystusa i Ducha Świętego wśród aniołów w górnej części obrazu, natomiast w dolnej znajdują się święci związani z samą wyspą Wrgada oraz z szerszym obszarem Zadaru, do którego ona należy. W pierwszym planie przedstawieni są od lewej do prawej: św. Duje, św. Szymon oraz św. Hieronim, u którego stóp leży lew; pomiędzy nimi znajdują się św. Michał Archanioł jako młody skrzydlaty żołnierz oraz św. Andrzej o starszych rysach twarzy ze swoim krzyżem.
❸ Boczny ołtarz Matki Bożej Różańcowej z rzeźbą Bogurodzicy z Dzieciątkiem
Boczny ołtarz przy północno-wschodniej ścianie, wykonany z marmuru z wielobarwnymi inkrustacjami, powstał w połowie XVIII wieku. Jest mniejszych rozmiarów w porównaniu z ołtarzem głównym, lecz bogatszy pod względem dekoracji, co szczególnie odnosi się do górnej części ołtarza z aż trzema pełnoplastycznymi rzeźbami aniołów oraz jedną głową cherubina. Choć rzeźby zostały nieco nieumiejętnie przemalowane, całość stanowi wartościowe barokowe dzieło przypisywane mistrzowi Girolamowi Piccu.
W głębokiej półkolistej niszy ołtarza znajduje się siedząca rzeźba Matki Bożej Różańcowej, która na kolanach trzyma małego Jezusa i wraz z Nim podaje wiernym różańce. Jest to subtelnie polichromowana rzeźba o łagodnych wyrazach twarzy i gestach, która prawdopodobnie powstała na początku XX wieku.
❹ Boczny ołtarz Świętego Krzyża z obrazem
Boczny ołtarz przy południowo-zachodniej ścianie ma takie same cechy jak ołtarz z rzeźbą Matki Bożej Różańcowej i prawdopodobnie jest dziełem tego samego mistrza, Girolama Picca, z połowy XVIII wieku. Podobnie jak poprzedni, dolna część ołtarza jest prostsza, natomiast górna jest bogaciej ukształtowana z kolumnami z czarnego marmuru oraz trzema rzeźbami aniołów i jedną głową cherubina, które zostały nieumiejętnie przemalowane.
W centrum ołtarza, w łukowo zamkniętej ramie, umieszczony jest obraz przedstawiający Zdjęcie Chrystusa z krzyża, autorstwa nieznanego malarza weneckiego, prawdopodobnie z końca XVIII wieku. W sposób dramatyczny i nieco surowy ukazano czterech mężczyzn zdejmujących ciało Chrystusa z krzyża a pod nimi zgromadzone są cztery kobiety, wśród których znajdują się Matka Boża oraz Maria Magdalena. Tło wypełnia rozległa przestrzeń nieba z chmurami oraz górski pejzaż z ostrymi szczytami i przedstawieniem niewielkiego miasta w dolnej części kompozycji.
❺ Krzyż procesyjny
Krzyż procesyjny wykonany jest z blachy srebrnej na drewnianej podstawie, ozdobionej technikami trybowania i grawerowania. Trzon jest bogato dekorowany motywami roślinnymi, natomiast ramiona krzyża zakończone są trójlistnymi formami (trilobami), które tworzą poszerzenia przeznaczone na reliefowe półpostacie ewangelistów (u góry św. Jan, na dole św. Łukasz, po prawej św. Marek, po lewej św. Mateusz). W centrum znajduje się korpus ukrzyżowanego Chrystusa, otoczony promienistą aureolą. Sposób opracowania reliefowych postaci i dekoracji wskazuje na okres baroku oraz na warsztaty weneckie jako miejsce i czas powstania krzyża, podobnie jak w przypadku innych podobnych przykładów zachowanych na obszarze Zadaru.
❻ Rzeźba Bogurodzicy z Dzieciątkiem
Siedząca rzeźba Bogurodzicy wykonana jest z drewna i polichromowana; prawdopodobnie powstała w XIX wieku. Podobnie jak inne rzeźby przeznaczone do ubierania i wystawiania, zapewne tylko twarze i ręce zostały opracowane bardziej szczegółowo. Bogurodzica siedzi na tronie i lewą ręką podtrzymuje małego Chrystusa, natomiast jej prawa ręka jest uniesiona (prawdopodobnie trzymała w niej różaniec). Jej twarz ma owalny kształt i regularne rysy, spojrzenie jest spuszczone, a spod niebieskiego welonu narzuconego na głowę widoczne są brązowe włosy. Na lewej nodze Maryi stoi Dzieciątko Jezus, które prawą rękę delikatnie wyciąga w stronę twarzy matki, podczas gdy jego lewa ręka jest uniesiona (prawdopodobnie trzymała różaniec). Na głowy Bogurodzicy i Chrystusa zostały później nałożone srebrne korony wotywne, a wokół ich rąk i szyi zawieszono dary wotywne.
❼ Chrzcielnica
Kamienna chrzcielnica z metalową pokrywą prawdopodobnie pochodzi z okresu baroku, z czasu powstania samego kościoła. Dekoracje, takie jak ornament w kształcie pęcherza rybiego na spodzie czaszy oraz podstawa w formie balustra o podwójnie gruszkowatym kształcie, są charakterystycznymi elementami stylistycznymi dla tego rodzaju wyposażenia kościelnego i występują w sztuce przez dłuższy okres XVII i XVIII wieku.